Een smartphonevrije Tweede Kamer

Kijk eens naar een willekeurig debat. Niet naar de spreker, maar naar de bankjes ervoor. Naar de gezichten die naar beneden zijn gericht, de handen die een toestel vasthouden, de duimen die bewegen. Het is een vertrouwd beeld geworden. Zo vertrouwd dat we het bijna niet meer zien.

Wij willen voorstellen dat het anders kan.

Aandacht voor Aandacht pleit voor een Smartphonevrije Tweede Kamer. Geen telefoons in de hand tijdens het debat. Zelfs geen telefoons in de ruimte. Niet omdat we tegen techniek zijn, en niet omdat we volksvertegenwoordigers willen afsluiten van de wereld. Maar omdat de plek waar onze wetten worden gemaakt de volle aandacht verdient van de mensen die ervoor verantwoordelijk zijn. En omdat die plek, of we het willen of niet, een voorbeeld is voor de rest van het land.

Waar het over gaat

Een debat is geen formaliteit. Het is de plek waar argumenten worden gewogen, waar een minister wordt bevraagd, waar een Kamerlid een amendement verdedigt of onderuithaalt. Het vraagt om luisteren. Het vraagt om de aanwezigheid van geest om een antwoord te toetsen op het moment dat het wordt gegeven, en niet pas als je het later terugleest.

Dat soort aandacht is zeker geen vanzelfsprekendheid. Het is een prestatie. En het is precies het soort prestatie dat een smartphone ondermijnt, op een manier die dieper gaat dan de meeste mensen vermoeden.

De telefoon kost aandacht, ook als je hem niet gebruikt

Aandachtsonderzoeker Adrian Ward en zijn collega’s aan de Universiteit van Texas een reeks experimenten met bijna achthonderd mensen. De opzet was simpel. Deelnemers maakten taken die hun werkgeheugen op de proef stelden. De enige variabele: waar lag hun telefoon? Op het bureau, in hun tas, of in een andere kamer.

De uitkomst was een rechte lijn. Hoe dichterbij de telefoon, hoe minder denkruimte mensen overhielden voor de taak. De telefoon in een andere kamer leverde de beste prestaties op. En dit gebeurde zelfs wanneer het toestel uit stond.

De onderzoekers noemden het “brain drain”. Zelfs als mensen er goed in slaagden hun aandacht vast te houden en niet op hun telefoon te kijken, verminderde de loutere aanwezigheid van het apparaat hun beschikbare denkruimte. De verklaring is mooi en ongemakkelijk tegelijk. Niet-denken-aan-je-telefoon is zelf een inspanning. Je hersenen moeten een aantrekkelijk, belangrijk object actief buiten je bewustzijn houden, en dat kost precies de aandacht die je nodig hebt voor je werk.1

Eerlijk over de wetenschap

Nu moeten we iets bekennen, want een betoog dat zijn eigen zwakke plekken verzwijgt is geen betoog maar een verkooppraatje.

Het brain drain onderzoek is niet onomstreden. Een directe replicatie met dezelfde taken en condities vond het effect niet terug. Daar moeten we eerlijk over zijn. Sindsdien hebben meerdere meta-analyses geprobeerd de balans op te maken, en het beeld dat daaruit komt is smaller dan de oorspronkelijke claim, maar het verdwijnt niet. De rode draad: het effect concentreert zich op het werkgeheugen. Niet op alles, wel op precies dat ene ding dat je nodig hebt om een live debat te volgen en er een eigen oordeel over te vormen.2

Dus laten we de claim zo scherp en zo eerlijk mogelijk maken. We weten niet zeker dat een telefoon op tafel je cognitie bedrukt in het algemeen. We hebben wel goede aanwijzingen dat het apparaat je werkgeheugen belast, en het werkgeheugen is nu net waar het parlementaire werk op draait.

De voorbeeldfunctie

En dan is er iets dat groter is dan denkruimte en werkgeheugen.

De Tweede Kamer maakt wetten over schermgebruik. Sinds januari 2024 geldt er een verbod op telefoons in de klas, en de eerste resultaten zijn opvallend positief. Leraren en schoolleiders van bijna zeshonderd middelbare scholen melden dat leerlingen socialer met elkaar omgaan en de lessen geconcentreerder volgen.3 We vragen kinderen om hun aandacht te beschermen tijdens schooltijd. We vragen ouders om thuis grenzen te stellen.

Op die scholen gebeurt iets dat we prachtig vinden. Leraren zijn zich bewust van hun voorbeeldfunctie, en als ze zelf naar hun telefoon grijpen, worden ze daar door leerlingen op aangesproken. Het kind houdt de volwassene aan de norm. Zo hoort het ook te werken.

Maar in de zaal waar die wetten worden gemaakt, debatteren volksvertegenwoordigers met de telefoon in de hand. Dat ondermijnt de geloofwaardigheid van elke maatregel die ze de samenleving voorhouden. Als we van een twaalfjarige verwachten dat hij zijn telefoon weglegt om zich te concentreren, mogen we dat ook verwachten van iemand die wetten maakt voor zeventien miljoen mensen.

Die lijn is niet nieuw. Al vijftien jaar geleden, in 2011, betoogde filosoof en publicist Hans Schnitzler dat mobieltjes uit elke school verbannen moeten worden, omdat de school de plek is waar de strijd om de aandacht wordt gevoerd.4 En hij liet het daar niet bij. Hij trok de lijn meteen door naar de politiek. Misschien, schreef hij, helpt het wanneer politici hierin het voortouw nemen. Laat ze eens ophouden met twitteren en mailen tijdens Kamerdebatten. Ook dat is een kwestie van aandacht. En van hoffelijkheid.

Dat hij dit schreef in een tijd van BlackBerry’s en de eerste smartphones, lang voordat een telefoonverbod op scholen werkelijkheid werd, maakt het alleen maar treffender. Wat toen een vooruitziende observatie was, is nu beleid in elk klaslokaal. Alleen de Kamer zelf blijft achter.

De plek waar het volk wordt vertegenwoordigd zou het toonbeeld moeten zijn van de aandacht die we van iedereen vragen.

Het tegenargument

In ons onderzoek naar waarom politici zovaak in hun telefoon zitten, komen we telkens hetzelfde argument tegen. Namelijk het volgende:

“Wij moeten tijdens een debat in contact kunnen staan met onze adviseurs.”

Daarvoor zitten ze in talloze chat-groepen met experts op ieder dossier.

Het is een goed argument, en het komt van de tweede kamer leden zelf. De meesten zitten niet te scrollen, zeggen ze. Ze overleggen. Een appje van een woordvoerder, een snelle check bij de dossierhouder, een reactie die wordt ingefluisterd vanaf de zijlijn. Zo werkt het, en zonder die lijn naar hun staf kunnen ze hun werk niet doen.

Wij geloven en begrijpen dat volledig! En toch denken we dat juist dit argument laat zien waarom de smartphone uit de Kamer kan.

Want stel dat het klopt. Stel dat een Kamerlid de telefoon echt alleen gebruikt om te overleggen. Dan nog zit hij precies in de toestand die het brain drain onderzoek meet: apparaat aanwezig, aandacht nominaal bij het debat, werkgeheugen stilletjes belast. Het “ik gebruik hem alleen voor werk” is geen uitzondering op het effect. Het is de proefopstelling.

En belangrijker: overleggen met adviseurs kan ook anders. Het kan via een laptop op tafel.

Het verschil zit in het apparaat. Een laptop op een vergadertafel staat in een werkcontext. Hij staat los van je lichaam. Je werpt er af en toe een blik op, leest een document, typt een aantekening. Een smartphone is iets anders. Die houd je vast, met twee handen, dicht tegen je borst. Hij trilt met oneindige notifcaties in je broekzak. Hij is steeds meer gebouwd om je aandacht te grijpen, niet om je te helpen werken, en hij draagt de hele aandachtseconomie met zich mee: de notificaties, de apps, sociale media, games enzovoorts.

Een appje lezen op een telefoon, half onder de bank, weggedraaid van de camera, is precies de heimelijke houding die het debat ondermijnt. Datzelfde bericht op een laptop staat open op tafel. Zichtbaar. In een werkhouding. Stukken lezen, typen, aantekeningen maken, contact houden met de fractie: op elk van die taken is de laptop het betere gereedschap.

Wat we eigenlijk vragen

We verbieden dus niet het contact met adviseurs. We verbieden niet de voorbereiding, niet de expertise van de dossierhouders, niet de hulp van de woordvoerders. Dat alles kan blijven, open en zichtbaar, op een laptop op tafel.

We verbieden het apparaat. Het apparaat dat ons afleidt. Dat de aandachtseconomie de zaal binnendraagt. Dat het werkgeheugen belast, ook als het stil in een tas ligt. En dat het verkeerde signaal afgeeft aan een land dat naar de Kamer kijkt en zich afvraagt of de mensen daar wel echt luisteren.

Een laptop op tafel zegt: ik werk. Een telefoon in de hand zegt: ik ben elders.

Het verschil is zichtbaar. En het wordt door ons allen gezien.

Doe mee

Een Smartphonevrije Tweede Kamer is geen radicaal idee. Het is dezelfde norm die we al van onze scholen vragen, toegepast op de plek waar die norm wordt bedacht. Het is een kwestie van geloofwaardigheid, van debatkwaliteit, en van het soort aandacht dat een democratie verdient.

Wil je dat de Kamer het goede voorbeeld geeft? Steun dan de oproep voor een smartphonevrije Tweede Kamer. Deel dit artikel. Volg de campagne. En als je een ingang hebt bij een Kamerlid of een fractie: laat van je horen. Verandering begint vaak met één vertegenwoordiger die de telefoon weglegt en zegt: vanaf nu doen we het anders.

De aandacht die we van onze kinderen vragen, mogen we ook van onszelf vragen. Zeker op de plek waar het volk wordt vertegenwoordigd.

Bronnen

1 Adrian F. Ward, Kristen Duke, Ayelet Gneezy & Maarten W. Bos, “Brain Drain: The Mere Presence of One’s Own Smartphone Reduces Available Cognitive Capacity,” Journal of the Association for Consumer Research 2, nr. 2 (2017): 140-154.

2 "Reexamining the 'brain drain' effect: A replication of Ward et al. (2017)," Acta Psychologica (2022). Deze directe replicatie vond met dezelfde taken geen verschil tussen de telefoonposities: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0001691822002323. Latere meta-analyses laten een smaller beeld zien: het effect concentreert zich op het werkgeheugen, terwijl voor andere cognitieve functies vaak geen effect wordt gevonden.

3 Ministerie van OCW, representatieve meting onder bijna zeshonderd middelbare scholen naar de landelijke afspraak om mobiele telefoons uit de klas te weren (van kracht sinds januari 2024); uitvoering door de onderzoeksbureaus Kohnstamm en Oberon. Leraren en schoolleiders rapporteren meer rust, socialer gedrag en geconcentreerder lessen.

4 Hans Schnitzler, "Mobieltjes dienen uit elke school te worden verbannen," de Volkskrant, 3 juni 2011.