Mobiele telefoons zijn niet langer neutrale objecten. Ze zijn ontworpen om onze aandacht te grijpen, vast te houden en sluipenderwijs vorm te geven.

Daardoor geven steeds meer volwassen en kinderen aan verslaafd te zijn aan hun telefoon (1). Maar wie dieper kijkt, ziet dat smartphoneverslaving geen zwakte van het individu is, maar een gevolg van psychologische mechanismen die worden uitgebuit door grote tech bedrijven. Effectieve technieken waar wij, gedreven door onze evolutionaire psychologie, nauwelijks bestand tegen zijn. Hoe werken dit soort processen, en wat gebeurt er met onze aandacht wanneer listig geprogrammeerde technologie de ruimte inneemt waar innerlijke aandacht, rust, en onderling contact ooit leefden?

Aandacht als fundamentele grondstof

Aandacht is een schaarse vorm van energie, een beperkte bron die je maar op één ding tegelijk kan richten en ook kunt verliezen. Aandacht is misschien zelfs de meest fundamentele grondstof om onze levens en samenleving vorm te geven.

Daarom zeggen we ook wel: “Je aandacht creëert je leven”.

Smartphones concurreren direct met alle andere onderdelen van ons leven waar we aandacht aan kunnen besteden. Neem bijvoorbeeld onze innerlijke wereld; In plaats van ons bewustzijn te richten op onze gedachten, gevoelens of lichamelijke sensaties, wordt ze door smartphones en beeldschermen continu naar buiten getrokken. De platforms zijn immers zo gebouwd dat iedere seconde aandacht bruikbaar is. Ze meten, optimaliseren, en sturen op maximale engagement. Niet om jou te ondersteunen, maar om je aandacht als het ware te oogsten. Onderzoek laat zien dat grote platforms hun algoritmen voortdurend aanpassen om mensen zo lang mogelijk betrokken te houden. Meta, TikTok en YouTube optimaliseren hun aanbevelingssystemen op basis van deze meetbare interacties zoals kijktijd, likes, scrollgedrag en pauzemomenten. Dat betekent dat hoe langer jouw aandacht wordt vastgehouden, hoe waardevoller je bent voor het verdienmodel. Het bedrag dat adverteerders betalen hangt namelijk direct samen met de tijd jij op het platform doorbrengt. En wat blijkt, de meest effectieve manier om mensen vast te houden is korte filmpjes die zichzelf achter elkaar blijven afspelen. Een model dat Tik-Tok pioneerde, maar nu ook in de reels van Instagram en de shorts van YouTube te zien is. Het resultaat is dat we steeds meer aan schermen vastkleven, terwijl we minder tijd en energie hebben voor introspectie en diepere verbinding met elkaar in onze samenleving.

Hoe kan het dat de smartphone zo verslavend is?

Het is inmiddels wel bekend: elke notificatie, swipe of update triggert de afgifte van dopamine. Dopamine wordt vaak gezien als het stofje van geluk, maar in werkelijkheid is het vooral het stofje van verlangen. Het vertelt het brein dat er mogelijk een beloning aankomt. Onze interactieve touchscreens spelen eindeloos in op dit systeem. De beloningen die zich onder onze duim bevinden zijn klein en variabel: soms is er een saai bericht, soms is er een like, soms iets grappigs, soms iets heel leuks en soms.. is er helemaal niets. Wat blijkt: het is juist deze onvoorspelbaarheid die het verslavend maakt.

In de jaren veertig ontdekte gedragspsycholoog B. F. Skinner namelijk iets opmerkelijks bij zijn experimenten op ratten.

Wanneer de dieren in zijn zogenoemde Skinnerbox twee kleine hendels kregen, eentje die altijd een beloning gaf, en eentje die soms een beloning gaf, raakten ze snel verveeld met de eerste hendel. Máár de ratten bleven compulsief drukken op de tweede. De onvoorspelbare kans op een beloning bleef ze maar bezig houden. Je kunt je misschien inbeelden hoe dit mechanisme millennia geleden zowel mensen als dieren motiveerde om telkens opnieuw te beginnen met jagen of eten verzamelen. Maar in een artificiële opzet zoals de Skinnerbox, waar de beloning met minimale moeite kan worden gewonnen, blijkt er een dwangmatige feedback-loop te ontstaan. Vandaag de dag zou je onze smartphones kunnen zien als een pocketversie van de Skinnerbox, geprogrammeerd met een beloning die op elk moment kan verschijnen. En wat blijkt: wij mensen zijn niet zo verschillend van Skinners ratten.

Sociale en emotionele triggers

Naast dit soort neurologische processen speelt er nog iets subtiels. Social media geven namelijk een continue stroom aan sociale informatie. Likes, zichtbaarheid, status, bevestiging. Psychologisch gezien raken deze systemen aan een paar onze diepste behoeften: gezien worden, erbij horen, en inzicht hebben in onze sociale positie. Simpel gezegd kunnen ze ervoor zorgen dat we ons niet alleen voelen. Ze bieden gemakkelijke vervulling aan die behoefte, maar zelden echte voldoening. We blijven telkens terugkeren voor een verlangen dat nooit helemaal wordt bevredigd, en al helemaal niet zoals onze evolutionaire biologie dat verwacht. Om dit voorbeeld tastbaar te maken kun je denken aan het verschil tussen het ontvangen van een knuffel-emoji ten opzichte van het ervaren een levensechte omhelzing. Onze sociale behoeftes zijn in miljoenen jaren evolutie voorafgaand aan de smartphone niet voorzien middels een klein rechthoekig schermpje, maar via wezenlijke interacties met andere belichaamde mensen. Mensen met lichaamstaal, micro-expressies, een eigen geur, en alle andere ontelbare dingen die horen bij fysieke interacties.

Verder speel het lichaam ook een bijrol in het navigeren van de digitale wereld. Behalve minimale beweging van onze vingers en ogen zit de rest van ons lichaam meestal stil waneer we met schermen interacteren. Ons lichaam krijgt daardoor ook minder kansen om signalen aan ons door te geven. Interoceptie, het vermogen om te voelen wat er in je lichaam gebeurt, wordt onderdrukt als je stil zit en geen aandacht hebt voor je lichaam. Het lange zitten, weinig variatie in houding, een constante visuele focus en een onophoudelijke stroom aan externe prikkels, leidt allemaal tot verminderde interoceptie en dus een verminderd vermogen om aandacht te hebben voor wat er met je gebeurt. Je voelt dorst later. Je voelt vermoeidheid later. Je voelt externe prikkels sterker. Maar je voelt jezelf minder. Aandacht is klaarblijkelijk een verschijnsel dat onlosmakelijk verbonden is met het lichaam.

Tot slot is de manier waarop technologie ons bewustzijn versnippert ook een belangrijke factor die ons nog kwetsbaarder maakt voor de trukendoos van smartphoneverslaving. Door constante prikkels ontstaat er namelijk een patroon van micro-onderbrekingen. Wetenschappelijk onderzoek (2) toont aan dat dit leidt tot:

• minder diepte in aandacht

• een afname van zelfregulatie

• een gevoel van rusteloosheid

• moeilijker herstel van concentratie

Psychologisch gezien hebben we te maken met een instabiele aandachtstoestand. Je bent nooit helemaal hier, maar ook nooit volledig daar. Misschien heb je het wel eens bij jezelf of bij anderen opgemerkt. Door deze halfbewuste toestand ben je ook extra vatbaar voor de sluwe technieken van tech bedrijven die er op uit zijn om jouw aandacht te monetiseren.

De illusie van keuzevrijheid

Zoals eerder benoemd is een veelvoorkomende misvatting dat schermverslaving vooral een kwestie is van gebrek aan zelfdiscipline. Want zoals we hebben besproken draait het werkelijkheid om bewuste ontwerpkeuzes in het design van onze apps. Platforms maken gebruik van gedragspsychologie, neuromarketing en data-analyse om precies die patronen te vinden die ons laten klikken, scrollen en weer terugkomen. Wij als gebruikers ervaren een soort schijnbare vrijheid, “want wij klikken toch?”, terwijl we in werkelijkheid bewegen binnen systemen die exact zijn ontworpen om onze aandacht te sturen en te verslaven.

Schermverslaving ligt daarom wat ons betreft niet bij het individu, maar vooral bij de ontwerpers van gebruiksinterfaces. We weten dat onze aandacht ongelofelijk kwetsbaar is, en we weten precies hoe ze kan worden uitgebuit middels verslavend ontwerp. Dit is bewezen door door de grote hoeveelheid studies naar de werking onze aandacht. Op basis van deze kennis kunnen we objectief vaststellen dat software meer of minder verslavend kan zijn afhankelijk van hoe het is ingericht.

Daarom geloven we dat hier regelgeving voor nodig is. Zelfs als je vandaag dit artikel hebt gelezen en nu meer over smartphone verslaving begrijpt, zul je morgen meer tijd op je smartphone doorbrengen dan je wilt. Ook ik, als schrijver van dit artikel en oprichter van stichting Aandacht voor Aandacht, worstel nog steeds met mijn eigen schermverslaving. Het maakt immers niet uit of je begrijpt hoe het werkt, want evolutionaire psychologie is klaarblijkelijk niet bestand tegen de verslavende technieken die worden toegepast door big tech.

Het Recht op Vrijheid van Aandacht

Hopelijk is het nu duidelijk; onze aandacht is zo kwetsbaar dat ze beschermd dient te worden. Niet omdat we zwak zijn, maar simpelweg omdat we mensen zijn. Aangezien aandacht is de grondstof waarmee we alles in het leven vormgeven, en software zo kan worden ontworpen dat het onze aandacht onvrij maakt, dan is het niet gek om die ontwerpkeuzes ter discussie te stellen. Omdat aandacht essentieel is voor de persoonlijke en collectieve vrijheid van ieder mens, zijn gebruiksinterfaces en softwarekeuzes die deze vrijheid in het geding brengen in onze ogen onetisch en inhumaan.

De tijd is daarom rijp voor een nieuw mensenrecht. "Het Universele Recht op Vrijheid van Aandacht". Dit is een nieuwe ethiek die zorgt dat onze geest wordt ondersteunt in plaats van ondermijnd door technologie, en waarin aandacht niet langer wordt gezien als handelswaar, maar als iets waardevols dat gekoesterd moet worden. Passende regulering is geen beperking van innovatie, maar juist een uitnodiging voor meer humane technologie.

Als samenleving staan we op een kruispunt. We kunnen blijven accepteren dat onze aandacht systematisch wordt uitgehold, of we kunnen kiezen voor systemen die ons helpen om aanwezig te zijn bij wat wij belangrijk vinden. Het begint bij bewustwording, maar het eindigt pas wanneer we regelgeving zo ontwerpen dat het onze menselijke kwetsbaarheid wordt gerespecteerd. Ons doel is daarom dat in 2030 het Recht op Vrijheid van Aandacht wordt opgenomen in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens.