Wat is de psychologie achter smartphoneverslaving?

Mobiele telefoons zijn niet langer neutrale objecten. Ze zijn ontworpen om onze aandacht te grijpen, vast te houden en sluipenderwijs vorm te geven. Daardoor geven steeds meer volwassen en kinderen aan verslaafd te zijn aan hun telefoon (1). Maar wie dieper kijkt, ziet dat smartphoneverslaving geen zwakte van het individu is, maar een gevolg van psychologische mechanismen die worden uitgebuit door grote tech bedrijven. Effectieve technieken waar wij, gedreven door onze evolutionaire psychologie, nauwelijks bestand tegen zijn. Stichting Aandacht voor Aandacht onderzoekt precies dit soort processen, en vraagt zich af wat er gebeurt met onze aandacht wanneer listig geprogrammeerde technologie de ruimte inneemt waar innerlijke aandacht, rust, en onderling contact ooit leefden.

Aandacht als fundamentele grondstof

Als stichting beschrijven we aandacht graag als een schaarse vorm van energie, een beperkte bron die je maar op één ding tegelijk kan richten en ook kunt verliezen. Aandacht is in onze ogen de meest fundamentele grondstof om onze levens en samenleving vorm te geven.

Daarom zeggen we ook wel: “Je aandacht creëert je leven”.

Smartphones concurreren direct met alle andere onderdelen van ons leven waar we aandacht aan kunnen besteden. Neem bijvoorbeeld onze innerlijke wereld; In plaats van ons bewustzijn te kunnen richten op onze gedachten, gevoelens of lichamelijke sensaties, wordt ze door smartphones continu naar buiten getrokken. De platforms zijn immers zo gebouwd dat iedere seconde aandacht bruikbaar is. Ze meten, optimaliseren, en sturen op maximale engagement. Niet om jou te ondersteunen, maar om je aandacht als het ware te oogsten. Onderzoek laat zien dat grote platforms hun algoritmen voortdurend aanpassen om mensen zo lang mogelijk betrokken te houden. Meta, TikTok en YouTube optimaliseren hun aanbevelingssystemen op basis van deze meetbare interacties zoals kijktijd, likes, scrollgedrag en pauzemomenten. Dat betekent dat hoe langer jouw aandacht wordt vastgehouden, hoe waardevoller je bent voor het verdienmodel. Het bedrag dat adverteerders betalen hangt namelijk direct samen met de tijd jij op het platform doorbrengt. Het resultaat is dat we steeds meer aan schermen vastkleven, terwijl we minder tijd en energie hebben voor introspectie en diepere verbinding met elkaar en onze omgeving. En dit zijn allemaal zaken die op onze aandacht zijn berust.

Hoe kan het dat de smartphone zo verslavend is?

Het is inmiddels wel bekend: elke notificatie, swipe of nieuwe update triggert de afgifte van dopamine. Dopamine wordt vaak gezien als het stofje van geluk, maar in werkelijkheid is het vooral het stofje van verlangen. Het vertelt het brein dat er mogelijk een beloning aankomt. Onze interactieve touchscreens spelen eindeloos in op dit systeem. De beloningen onder onze duim zijn klein en variabel: soms is er een saai bericht, soms is er een like, soms iets grappigs, soms iets heel leuks en soms is er helemaal niets. Het is juist deze onvoorspelbaarheid die het verslavend maakt.

In de jaren veertig ontdekte gedragspsycholoog B. F. Skinner namelijk iets opmerkelijks bij zijn experimenten op ratten.

Wanneer de dieren in zijn zogenoemde Skinnerbox twee kleine hendels kregen, eentje die altijd een beloning gaf, en eentje die soms een beloning gaf, raakten ze snel verveeld met de eerste hendel. Máár wat bleek: ze bleven compulsief drukken op de tweede. Want die snijdende spanning van de kans op een beloning bleef ze maar bezig houden. Je kunt je misschien inbeelden hoe dit mechanisme millennia geleden zowel mensen als dieren motiveerde om telkens opnieuw te beginnen met jagen of bessen verzamelen. Maar in een artificiële opzet zoals de Skinnerbox, waar de beloning met minimale moeite kan worden gewonnen, blijkt er een dwangmatige feedback-loop te ontstaan. Vandaag de dag zou je onze smartphones kunnen zien als een pocketversie van de Skinnerbox, geprogrammeerd met een beloning die op elk moment kan verschijnen. En wat blijkt: wij mensen zijn niet zo verschillend van Skinners ratten.

Sociale en emotionele triggers

Naast dit soort neurologische processen speelt er nog iets subtiels. Social media geven namelijk een continue stroom aan sociale informatie. Likes, zichtbaarheid, status, bevestiging. Psychologisch gezien raken deze systemen aan onze diepste behoeften: gezien worden, erbij horen, en inzicht hebben in onze sociale positie. Simpel gezegd kunnen ze ervoor zorgen dat we ons niet alleen hoeven voelen. Ze bieden gemakkelijke vervulling aan die behoefte, maar zelden echte voldoening. We blijven telkens terugkeren voor een verlangen dat nooit helemaal wordt vervuld, en al helemaal niet zoals onze evolutionaire biologie dat verwacht. Om dit voorbeeld tastbaar te maken kun je denken aan het verschil tussen het ontvangen van een knuffel-emoji, ten opzichte van het ervaren een levensechte omhelzing. Onze sociale behoeftes werden in miljoenen jaren evolutie voorafgaand aan de smartphone niet voorzien via een klein lichtgevend schermpje, maar via dit soort wezenlijke interacties met andere belichaamde mensen. Mensen met lichaamstaal, micro-expressies, een eigen geur, en alle andere ontelbare dingen die komen kijken bij fysieke interacties.

Verder speel het lichaam ook niet echt een rol in het navigeren digitale wereld. Behalve minimale beweging van onze vingers en ogen zit de rest van ons lichaam vaak stil waneer we met schermen interacteren (behalve als we zwabberend op de stoep een appje proberen te versturen, en je ziet hoe dat gaat). Ons lichaam krijgt daardoor ook minder kansen om signalen aan ons door te geven. Interoceptie, het vermogen om te voelen wat er in je lichaam gebeurt, wordt onderdrukt als je stil zit en niet aandachtig naar je lichaam luistert. Het lange zitten, weinig variatie in houding, een constante visuele focus en een onophoudelijke stroom aan externe prikkels, leidt allemaal tot verminderde interoceptie en dus een verminderd vermogen om aandacht te hebben voor wat er met je gebeurt. Je voelt dorst later. Je voelt vermoeidheid later. Je voelt externe prikkels sterker. Maar je voelt jezelf minder. Aandacht is overduidelijk een verschijnsel dat onlosmakelijk verbonden is met het lichaam.

Tot slot is de manier waarop technologie het bewustzijn versnippert ook een belangrijke factor die ons nog kwetsbaarder maakt voor smartphoneverslaving. Door constante prikkels ontstaat er namelijk een patroon van micro-onderbrekingen. Wetenschappelijk onderzoek (2) toont aan dat dit leidt tot:

• minder diepte in aandacht

• een afname van zelfregulatie

• een gevoel van rusteloosheid

• moeilijker herstel van concentratie

Psychologisch gezien hebben we te maken met een instabiele aandachtstoestand. Je bent nooit helemaal hier, maar ook nooit volledig daar. Misschien heb je het wel eens bij jezelf of bij anderen opgemerkt. Door deze halfbewuste toestand ben je ook extra vatbaar voor de sluwe technieken van big tech bedrijven die er op uit zijn om jouw aandacht te roven.

De illusie van keuzevrijheid

Zoals eerder benoemd is een veelvoorkomende misvatting dat schermverslaving vooral een kwestie is van gebrek aan zelfdiscipline. In werkelijkheid draait het om bewuste ontwerpkeuzes in het design van moderne apps. Platforms maken gebruik van gedragspsychologie, neuromarketing en data-analyse om precies die patronen te vinden die ons l aten klikken, scrollen en weer terugkomen. Wij als gebruikers ervaren een soort schijnbare vrijheid, “want wij klikken toch?”, terwijl we in werkelijkheid bewegen binnen systemen die exact zijn ontworpen om onze aandacht te sturen en te verslaven.

Schermverslaving ligt daarom grotendeels niet bij het individu, maar is voornamelijk een systematisch ontwerpprobleem. Wij vinden daarom dat hier regelgeving voor nodig is. Zelfs als je vandaag dit artikel hebt gelezen en nu meer over smartphone verslaving begrijpt, zul je morgen hoogstwaarschijnlijk meer tijd op je smartphone doorbrengen dan je wilt. Ook ik, als schrijver van dit artikel en oprichter van deze stichting, als iemand die tientallen over dit onderwerp heeft gelezen, worstel nog steeds met mijn eigen schermverslaving. Want het maakt niet uit of je het begrijpt, door onze evolutionaire psychologie is de gemiddelde persoon niet bestand tegen de verslavende technieken die worden toegepast door big tech.

Het Recht op Vrijheid van Aandacht

Onze aandacht is dus zo kwetsbaar dat ze beschermd dient te worden. Niet omdat we zwak zijn, maar simpelweg omdat we mensen zijn. Aangezien aandacht is de grondstof waarmee we alles in het leven vormgeven, en software zo kan worden ontworpen dat het onze aandacht onvrij maakt, dan is het niet gek om die ontwerpkeuzes ter discussie te stellen. Omdat aandacht zo essentieel is voor de persoonlijke en collectieve vrijheid van de mens, zijn gebruiksinterfaces en softwarekeuzes die deze vrijheid niet respecteren in onze ogen onetisch en inhumaan.

De tijd is wat ons betreft daarom rijp voor een nieuw mensenrecht. "Het Recht op Vrijheid van Aandacht". Een nieuwe ethiek die zorgt dat onze geest wordt ondersteunt in plaats van ondermijnt, en waarin aandacht niet langer wordt gezien als handelswaar, maar als iets waardevols en kwetsbaars dat gekoesterd moet worden. Passende regulering zien we daarbij niet als beperking van innovatie, maar juist als een uitnodiging om technologie te bouwen die mensen tot bloei brengt.

Als samenleving staan we nu op een kruispunt. We kunnen blijven accepteren dat onze aandacht systematisch wordt uitgehold, of we kunnen kiezen voor systemen die ons helpen om aanwezig te zijn bij wat wij belangrijk vinden. Het begint hier bij bewustwording, maar het eindigt pas wanneer we regelgeving zo ontwerpen dat het onze menselijke kwetsbaarheid wordt gerespecteerd. Daarom geloven we dat het tijd is dat het Recht op Vrijheid van Aandacht wordt opgenomen in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens.